سازمان سياسى ضد برده‌دارى در 1840 بوجود آمد و هدف آن الغاء اصول برده‌دارى بود و سرانجام در ژانويهء 1863 آزادى بردگان از طرف آبراهام لينكلن رئيس جمهور آمريكا اعلام شد و تلاشهاى بعدى بردگان و آزادمردان جهان ، اصول بردگى را كه مورد قبول بعضى از اديان و مذاهب بود از بيخ و بن برانداخت . ديگر از آزاديهايى كه از ديرباز مورد علاقه بشر بود : آزادى بحث و انتقاد است . انقلاب بورژوازى به مردم فرصت داد تا در زمينه‌هاى مختلف سياسى و اقتصادى مطالعه و تحقيق نمايند و آراء و نظريات خود را بدون اينكه كسى بتواند بر آن تعرض كند يا ايشان را در فشار بگذارد ، در كتب و مطبوعات اعلام و ابراز دارند . در انگلستان دانشمندانى چون « داروين » با اعلام نظريات علمى خود ، ارزش آزادى بحث و تحقيق را بر همه آشكار كردند و نشان داد ، بدون آزادى انديشه و قلم ، نمىتوان اسرار و رموز حيات مادى بشر و ديگر موجودات را كشف كرد و در اختيار مردم قرار داد . « در ممالكى كه با حكومت‌هاى استبدادى و دموكراسيهاى اسمى اداره مىشوند ، به عناوين مختلف « تعارض با دين ، يا با مصالح عاليه مملكتى » و امثال اينها ، كه جملگى در واقع تعارض با مصالح طبقهء حاكم است ، اين آزاديها را محدود مىكنند . سابقا در ايران ، مسئلهء عدم سازش دين با حكمت و فلسفه از مسائل جارى بود : علماى قشرى ، حكمت و تصوف را كفر قلمداد مىكردند و مزاحم محصلين اين رشته‌ها بودند . مثنوى مولوى را با انبر برمىداشتند و مىسوزانيدند و دست زدن به آن را جايز نمىدانستند . » « 1 » از بركت دموكراسى ، آزادى مطبوعات به وجود آمد و چاپ كتابها ، روزنامه‌ها و مجلات بدون آنكه مندرجات آن بازرسى و سانسور شود ممكن و ميسر گرديد ؛ پس از اختراع ماشين چاپ در اروپا ، كليسا و دولت ، از بيم اينكه مردم عقايد و افكار خود را آزادانه چاپ كرده و نشر دهند ، سانسور شديدى براى چاپ هرگونه كتاب و مطبوعات برقرار كردند و اين وضع تا انقلاب 1789 دوام داشت چنان كه در سال 1501 ميلادى ، پاپ الكساندر ششم مقرر داشت كه انتشار هر كتابى بدون اجازهء كليسا ممنوع است و در سال 1535 ، فرانسواى اول پادشاه فرانسه فرمانى صادر كرد كه هركس بدون اجازه ، كتابى را منتشر كند محكوم به مرگ خواهد شد . . . در انگلستان پس از اصلاح دينى ، حق سانسور كتاب ، از كليسا منتزع شد و به دست دولت افتاد ؛ دولت هم انحصار چاپ كتاب را به چند نفر ناشر واگذار كرد كه آنها هم بايد قبل از چاپ ، مندرجات كتاب را به نظر دولت

--> ( 1 ) . مطالب بين گيومه نقل از دايرة المعارف فارسى به سرپرستى دكتر مصاحب است به صفحات 113 و 114 رجوع فرمائيد .